«Πίσω από κάθε παιδί, ψάξε έναν γονιό»: Η νεανική παραβατικότητα ως καθρέφτης της κοινωνίας μας

Η παραβατικότητα των νέων δεν είναι ένα σύγχρονο φαινόμενο. Συνιστά μια διαχρονική κοινωνική σταθερά. Εντούτοις, κατά τα τελευταία χρόνια, παρατηρείται μια ανησυχητική ποσοτική έξαρση και, κυρίως, μια ποιοτική διαφοροποίηση ως προς την ένταση και τη σκληρότητα των εκδηλώσεών του, προσλαμβάνοντας χαρακτηριστικά κοινωνικής «επιδημίας»

Τα εμπειρικά δεδομένα αποτυπώνουν το μέγεθος του προβλήματος σε παγκόσμιο επίπεδο. Ειδικότερα στην Ευρωπαική Ενωση, σύμφωνα με στοιχεία του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικής Αλληλεγγύης (ΕΚΚΑ), σε ετήσια βάση, 44 εκατομμύρια ανήλικοι υφίστανται σωματική κακοποίηση, 55 εκατομμύρια ψυχολογική βία και 18 εκατομμύρια σεξουαλική κακοποίηση. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός, ότι το 46% των περιπτώσεων σεξουαλικής κακοποίησης πριν από τη συμπλήρωση του 15ου έτους της ηλικίας, παραμένει αδήλωτο στις αρχές, δεν καταγγέλλεται ούτε αποκαλύπτεται. Παράλληλα, κατά το προηγούμενο έτος, καταγράφηκε αύξηση της νεανικής παραβατικότητας κατά 47%, με το 16% των εν λόγω περιστατικών να λαμβάνει χώρα εντός του σχολικού περιβάλλοντος. Η συχνότητα και η σφοδρότητα αυτών των φαινομένων απειλούν να θεσμοποιήσουν την κοινωνική παθογένεια, μετατρέποντάς την σε μια ιδιότυπη κανονικότητα.

Το πρόβλημα είναι πολυπαραγοντικό. Οφείλεται σε ένα σύστημα κοινωνικών αναγκών που διαμορφώσαμε τα τελευταία χρόνια, μέσα σε μια κοινωνία, η οποία αποζητά την ταυτότητά της, δίχως ουσιαστικά να έχει απαντήσει στο απλό και θεμελιώδες ερώτημα: «ποια είναι;». Οι νέοι σήμερα μεγαλώνουν σε ένα απαιτητικό, επιθετικό και εχθρικό περιβάλλον. Σχεδόν από τη βρεφική ηλικία βρίσκουν καταφύγιο μπροστά σε οθόνες, οι οποίες καταλήγουν να αντικαθιστούν ακόμη και τον γονεϊκό ρόλο.

Ο αείμνηστος ψυχίατρος Δημήτριος Σούρας έλεγε χαρακτηριστικά: «Πίσω από κάθε παιδί, ψάξε έναν γονιό». Το δυσλειτουργικό οικογενειακό περιβάλλον, η ενδοοικογενειακή βία, η έλλειψη ουσιαστικής γονεϊκής επίβλεψης και οι ανεξέλεγκτες επιρροές από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα ΜΜΕ, εξοικειώνουν τα παιδιά με τη βία. Και η εξοικείωση αυτή νομοτελειακά γεννά νέα βία. Αν σε αυτά προστεθεί και η αμφισβήτηση της αυθεντίας των μεγαλυτέρων —που αποτελεί ίδιον της εφηβείας— έχουμε τη συνταγή της έξαρσης του φαινομένου.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως και τα παιδιά-θύτες είναι, στην πραγματικότητα, θύματα τους δικής μας κοινωνίας. Εμείς μεγαλώνουμε τους θύτες, εμείς και τα θύματα.

• Πόσο σημαντικός είναι, λοιπόν, ο ρόλος τους οικογένειας και του σχολείου στην αντιμετώπιση του προβλήματος;

Παραδοσιακοί φορείς κοινωνικοποίησης, τους η οικογένεια και το σχολείο, οφείλουν να αναθεωρήσουν τον ρόλο τους και τη θέση τους στη σύγχρονη κοινωνική σκακιέρα. Είναι οι μόνοι φορείς που μπορούν να δράσουν καταλυτικά στην πρόληψη και τον περιορισμό των αντικοινωνικών συμπεριφορών. Η παρέμβασή τους είναι κρίσιμη, είτε επειδή δεν υπάρχει στιβαρός οικογενειακός δεσμός, είτε επειδή προβάλλονται λάθος πρότυπα. Η σύγχρονη κοινωνία έθεσε σε πρώτη προτεραιότητα τον άκρατο υλισμό, την ευκολία, τον υπερκαταναλωτισμό και το κέρδος, λησμονώντας αξίες, ιδανικά και πνευματικές ανάγκες. Χωρίς αυτά, είναι αδύνατον να προάγουμε τον πολιτισμό  και να δημιουργήσουμε έναν ασφαλή κόσμο.

• Υπάρχουν νόμοι για την αντιμετώπιση της ανήλικης παραβατικότητας?

Η απάντηση είναι, ναι. Το νομικό μας σύστημα, όσον αφορά τον ανήλικο θύτη, εστιάζει στην προστασία, την αναμόρφωση και τη θεραπεία του ανηλίκου, ωστόσο το πλαίσιο έχει γίνει πιο αυστηρό με τον Ν. 5090/2024, διευρύνοντας τις προϋποθέσεις εγκλεισμού σε σωφρονιστικά καταστήματα.

Η ποινική μεταχείριση των ανηλίκων (ηλικίας 12 έως 18 ετών) κλιμακώνεται ανάλογα με την ηλικιακή τους ομάδα:

• Κάτω των 12 ετών (Ατιμώρητοι):Οι ανήλικοι αυτής της κατηγορίας θεωρούνται ποινικά ανεύθυνοι. Δεν τους επιβάλλονται ποινές ή μέτρα.
• Από 12 έως 15 ετών:Υφίσταται αμάχητο τεκμήριο ανικανότητας προς καταλογισμό. Οι ανήλικοι αυτοί είναι ποινικά ανεύθυνοι. Το δικαστήριο δεν μπορεί να επιβάλει ποινή, παρά μόνο αναμορφωτικά ή θεραπευτικά μέτρα. Τα αναμορφωτικά Μέτρα, περιλαμβάνουν την επίπληξη, την ανάθεση της επιμέλειας στους γονείς, την τοποθέτηση σε ανάδοχη οικογένεια, τη συμβουλευτική υποστήριξη από Επιμελητή Ανηλίκων, ή κοινωφελή εργασία.  Τα θεραπευτικά μέτρα επιβάλλονται αν ο ανήλικος χρειάζεται ειδική ψυχιατρική, ψυχολογική ή άλλη ιατρική φροντίδα (π.χ. αποτοξίνωση).
• Από 15 έως 18 ετών:Οι ανήλικοι θεωρούνται ποινικά υπεύθυνοι. Σε αυτή την ομάδα μπορούν να επιβληθούν αναμορφωτικά/θεραπευτικά μέτρα ή, σε εξαιρετικές περιπτώσεις σοβαρών εγκλημάτων, ο περιορισμός σε ειδικό κατάστημα κράτησης νέων (άρθρο 127 ΠΚ): Αποτελεί το έσχατο μέσο καταστολής. Με τον πρόσφατο Νόμο 5090/2024, το πλαίσιο αυστηροποιήθηκε σημαντικά, καθώς καταργήθηκε ο περιορισμός που προέβλεπε εγκλεισμό μόνο για κακουργήματα που εμπεριείχαν στοιχεία βίας ή στρέφονταν κατά της ζωής, επιτρέποντας πλέον τη φυλάκιση για οποιοδήποτε κακούργημα.

Μια σημαντική εξέλιξη στη νομοθεσία, είναι ότι δεν εστιάζει μόνο στον ανήλικο, αλλά και στο οικογενειακό του περιβάλλον:

• Ποινική Ευθύνη (Άρθρο 360 ΠΚ):Οι γονείς ή κηδεμόνες διώκονται αυτεπάγγελτα για το πλημμέλημα της παραμέλησης εποπτείας ανηλίκου, αντιμετωπίζοντας ποινή φυλάκισης έως 1 ή 2 έτη.
• Αστική Ευθύνη (Άρθρο 923 ΑΚ):Οι γονείς υποχρεούνται σε αποζημίωση για τις ζημιές που προκάλεσε ο ανήλικος, εκτός αν αποδείξουν ότι άσκησαν την πρέπουσα εποπτεία.

Η αντιμετώπιση τους νεανικής παραβατικότητας δεν επιδέχεται καθυστερήσεις ούτε επιφανειακές προσεγγίσεις, ούτε αρκεί ένα επαρκές νομοθετικό πλαίσιο, αφού αυτό έρχεται να αντιμετωπίσει την κατάσταση, όταν ήδη έχει εκδηλωθεί η παραβατική συμπεριφορά. Αν θέλουμε να σπάσουμε τον κύκλο της βίας, οφείλουμε ως ενήλικες, γονείς και παιδαγωγοί να κοιταχτούμε στον καθρέφτη και να αναλάβει ο καθένας την ευθύνη του. Το σχολείο πρέπει να πάψει να είναι στείρος μηχανισμός μετάδοσης γνώσεων και να γίνει χώρος διαμόρφωσης χαρακτήρων. Αντίστοιχα, η οικογένεια οφείλει να επιστρέψει στον πρωταρχικό της ρόλο: αυτόν της συναισθηματικής ασφάλειας και της μετάδοσης ανθρωπιστικών αξιών. Μόνο αν αντικαταστήσουμε τον υλισμό με την ουσιαστική επικοινωνία και την απάθεια με την ενσυναίσθηση, θα μπορέσουμε να προσφέρουμε στα παιδιά μας το μέλλον που τους αξίζει, μετατρέποντας τους εν δυνάμει θύτες και θύματα σε υγιείς, αυριανούς πολίτες.

Ζαχαρούλα Γκριέλα

Δικηγόρος

Πρόεδρος «ΑΣΤΕΡΟΔΕΙΑ ΑΜΚΕ»